يكشنبه 28 مرداد 1397  
دفتر مقام معظم رهبری
ریاست جمهوری
منشور دولت تدبیر و امید
پایگاه اطلاع رسانی دولت
یادداشت/تحلیل

عبدلی
*علی عبدلی زبان آذری و آذربایجان چند روزی ست در برخی از نشریات مباحثی دیده می‌شود در باره اینکه زبان کهن مردم آذربایجان چه بوده است . این موضوع در طول ٧٠-٨٠ سال گذشته مورد توجه بسیاری از دانشمندان و متخصصان زبان و فرهنگ ایران قرار گرفته و با انجام پژوهش‌های علمی‌گسترده و تالیف و انتشار ده‌ها کتاب و رساله، این نتیجه به دست امده است که زبان مردم آذربایجان، از کهن ترین زمان‌ها ، به عبارتی اصالتا شاخه شمالغربی زبان‌های ایرانی بوده و نگارنده نیز به نوبه خود در کتاب‌های «تاریخ تالش» و «فرهنگ تطبیقی تالشی، تاتی و آذری» به این موضوع پرداخته است.
این زبان در طول تاریخ چندهزار ساله خود، به نام‌های مختلف شناخته شده است . در زمان مادها، به سبب اینکه آن شاخه زبانی در سرزمین ماد کوچک رواج داشت، به نام «زبان مادی»، در زمان حاکمیت ٠٠۵ ساله اشکانیان که به پارتی و پرثوی و پهلوی نیز نامور بوده‌اند، پهلوی و در دوره اسلامی‌تدریجا آذری خوانده شد.
از سده پنجم هجری قمری که پای اقوام اورال و آلتای و شمال چین تدریجای به ماوراء النهرو پس آنگاه به ایران کنونی باز شد و مهاجمان اغوز و سلجوق و مغول و غیره، حکومت‌های ایرانی را بر انداختند و بر کشور ایران چیره شدند، شماری از ایلات و طوایف ترک به سوی آذربایجان مهاجرت کرده و در آن دیار پر نعمت مقیم شدند و زبانشان که از پشتوانه حکومتی برخوردار بود، تدریجا گسترش یافت و مهاجران، مردمان بومی‌را «تات» یعنی تبعه و زیردست خواندند و زبانشان را «تاتی». 
درسرزمینی که زبان اهالی آن مادی یا پهلوی و یا آذری خوانده شده است اقوام مختلفی ساکن بودند که بزرگترین شان را امروزه به نام‌های  تالش و تات و کرد می‌شناسیم . اگر به زمان‌های دور نگاه کنیم ، کردها و تالشان در ناحیه سهند با هم همسایه بودند . داده‌های باستان شناسی و اشتراکات ژرف زبانی و فرهنگی بین کردها و تالشان این موضوع را به اثبات می‌رساند. به عبارتی اگر کردها در آذربایجان غربی و تالشان و تات‌ها در آذربایجان شرقی تا کرانه‌های جنوب غربی دریای کاسپین، از جمله اقوام و طوایف بومی‌و اصلی آذربایجان خوانده شوند وگفته آید که  زبان همه این‌های ایرانی و هم خانواده پارسی بوده ، سخنی ناروا نیست.
در اثبات آنچه که آمد، از اسناد و منابع بی شماری می‌توان یاد کرد که در همه جای ایران و جهان در دسترس همگان است. به سبب اینکه چهار چوب این گفتار اجازه پرداخت به آن اسناد و منابع را نمی‌دهد، ولی با آوردن گفته‌هایی چند به نقل از منابع یادشده، این مقال کوتاه را به پایان می‌رسانیم: « به شهادت جغرافی نویسان و دانشمندانی چون «یاقوت» و «مسعودی» و «ابن حوقل» و «مقدسی» و «ابن الندیم» زبان دیرین مردم آذربایجان آذری یا پهلوی یا فارسی بوده است و از نوشته‌های این دانشمندان برمی آید که هر معنایی برای «آذری» قائل بشویم در هر صورت جز شعبه ای از شعب زبانهای ایرانی نبوده و نوشته‌های «حمد ﷲ مستوفی» (در نزهت القلوب) نیز، اگر چه یادی از چند قصبه «ترک» یا «ممزوج» می‌کند، مؤید این است که زبان عموم مردم آذربایجان پهلوی و ایرانی بوده است.« ( دکتر منوچهر مرتضوی، کتاب زبان دیرین مردم آذربایجان ،صفحه ٩۴ ) »
«آذری» نام زبانی ایرانی است که در آذربایجان و تا پیش از گسترش زبان کنونی ترکی، بدان تکلم می شد. سخن گفتن به زبان «آذری» در آذربایجان، طی نخستین سده‌های اسلامی، و نیز ایرانی بودن آن، در منابع متعدد همان دوره، تصریح و تصدیق شده است (احسان یارشاطر، آذری، در دانشنامه ایران و اسلام،جلد ١) اینک همه هم داستان اند و در واقع جای هیچ گونه تردید جدی وجود ندارد که پیش از ورود ترکان، مردم آذربایجان و زنجان نیز همانند مردم سایر مناطق ایران، به یکی از زبان‌های ایرانی گفت وگو می‌کردند (هنینگ، و. ب.، «زبان کهن آذربایجان»: سایه‌های شکار شده، بهمن سرکاراتی، نشر قطره،١٣٧٨- صفحات ٣١۵و٣١۶ )
کهن ترین منبعی که از زبان «آذری» به عنوان یکی از زبان‌های «ایرانی» یاد کرده، «ابن مقفع» (کشته شده در: ٢۴١ق) است که گفته ی وی در کتاب الفهرست نوشته ابن ندیم (ص ٢٢) نقل شده است.
به گفتة ابن مقفع، زبان آذربایجان، پهلوی (الفهلویة) بوده که منسوب است به پله (فهله)، یعنی سرزمینی که شامل ری و اصفهان و همدان و ماه نهاوند و آذربایجان بوده است. همین گفته را »حمزه ی اصفهانی (منقول در: یاقوت حموی، ج٣، ص۵٩٢) و خوارزمی (ص ١١٢) نیز نقل کرده‌اند.


*پژوهشگر، تات و تالش شناس